نخستين نماز جمعه در اسلام در بعضي از روايات اسلامي آمده است که مسلمانان مدينه، پيش از هجرت با يکديگر صحبت کردند و گفتند: يهود در يک روز هفته اجتماع مي کنند (روز شنبه) و نصارا نيز روزي براي اجتماع دارند (يکشنبه) . خوب است مانيز روزي قرار دهيم، در آن روز جمع شويم، ذکر خدا گوييم و شکرش را به جاي آوريم. آنها روز قبل از شنبه را، که در آن زمان «يوم العروبه » ناميده مي شد،برگزيدند و به سراغ «اسعد بن زراره »، که يکي از بزرگان مدينه بود، رفتند. اونماز را، به صورت جماعت، با آنها به جاي آورد و آنان را اندرز داد و آن روز،روز جمعه ناميده شد; زيرا اجتماع مسلمين بود.

اسعد دستور داد گوسفندي ذبح کردند و نهار و شام از همان يک گوسفند بود; چراکه تعداد مسلمانان بسيار کم بود ...

اين نخستين جمعه اي بود که در اسلام گرامي داشته شد.

اولين نماز جمعه پيامبر(ص)

رسول خدا(ص) ظهر دوشنبه دوازدهم ربيع الاول به مدينه وارد شد. چهار روز در «قبا» ماند و مسجد قبا را بنيان نهاد.

سپس روز جمعه به سوي مدينه حرکت کرد. فاصله قبا تا مدينه بسيار کم بود وامروز قبا يکي از محله هاي مدينه شمرده مي شود. پيامبر هنگام نماز جمعه به محله «بني سالم » رسيد، مراسم نماز جمعه را در آنجا بر پا داشت و بدين ترتيب اولين خطبه حضرت در مدينه تحقق يافت.

نماز جمعه در ايران

اين سنت اسلامي قبل از انقلاب اسلامي در دوره صفويان، که نخستين حکومت مستقل و منظم شيعي است، از بيشترين رونق ظاهري برخوردار بود و دوعامل در رونق آن نقش داشت:

1- انتقاد کشور عثماني

در سراسر کشور عثماني نماز جمعه اقامه مي شد. آنهاحکومت مستقل شيعي صفويان را مورد انتقاد قرار مي دادند که چرا نماز جمعه درايران اقامه نمي شود.

2- توجه جدي فقيه بزرگ مرحوم محقق کرکي به نماز جمعه

اين دو عامل باعث شد که نماز جمعه در دوره صفويان رونق پيدا کند.

شاهان صفوي خود اقدام به نصب امام جمعه مي کردند. در همين دوره نهضت رساله نويسي درباره نماز جمعه آغاز شد و محقق کرکي، در دهه سوم قرن دهم هجري اولين رساله را نگاشت.

پس از صفويان، نماز جمعه اهميت خود را از دست داد و اين روند ادامه داشت تااينکه در دوره پهلوي نه تنها نماز جمعه به فراموشي سپرده شد، بلکه با آن به مخالفت برخاستند. با ظهور انقلاب اسلامي اين سنت ديرپاي محمدي احيا و جايگاه ويژه خود را پيدا کرد. اولين نماز جمعه به امامت آيه الله طالقاني در تهران اقامه شد.